Renoveren in een monument of beschermd stadsgezicht

Drie soorten bescherming

Een rijksmonument is door het Rijk aangewezen vanwege zijn cultuurhistorische waarde. U vindt elk rijksmonument in het Monumentenregister van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Een gemeentelijk monument is door de gemeente aangewezen; die lijst vindt u bij de gemeente zelf.

Een beschermd stads- of dorpsgezicht is geen gebouw maar een gebied. Volgens de RCE zijn er in Nederland 472 van zulke gebieden. Grote delen van de historische binnensteden van Amsterdam, Leiden en Haarlem horen daarbij. Ook een huis dat zelf geen monument is, kan dus in een beschermd gebied liggen.

Rijksmonument: wat vergunningvrij is en wat niet

Voor een rijksmonument geldt onder de Omgevingswet een vergunningplicht voor de zogeheten rijksmonumentenactiviteit: het slopen, verstoren, verplaatsen of wijzigen van het monument. Volgens IPLO beslist in de meeste gevallen de gemeente op de aanvraag.

Niet alles is vergunningplichtig. Gewoon onderhoud is vergunningvrij, zolang detaillering, profilering, vormgeving, kleur en materiaalsoort niet veranderen. Ook inpandige wijzigingen aan onderdelen zonder monumentale waarde zijn vergunningvrij. Maar wat waardevol is, bepaalt u niet zelf. Een oud plafond, een trap, een schouw of een binnendeur kan juist de reden zijn dat het huis beschermd is. Bij twijfel overlegt u met de gemeente voordat er iets weggaat.

• Meestal vergunningvrij: verf in dezelfde kleur, kapot voegwerk herstellen met dezelfde mortel, een rotte kozijnhoek vervangen in hetzelfde profiel.
• Meestal vergunningplichtig: kozijnen of ramen vervangen door een ander type, een dakkapel, een doorbraak in een oorspronkelijke muur, isolatie die het aanzicht verandert.
• Altijd nagaan: werk aan plafonds, trappen, schouwen, betimmeringen en historische vloeren.

Beschermd stadsgezicht: het omgevingsplan telt

In een beschermd stadsgezicht gaat het om het beeld van de straat, de gevels, de daken en de ruimte ertussen. De RCE schrijft dat de gemeente deze gebieden moet beschermen in het omgevingsplan. De regels verschillen dus per gemeente en soms per buurt. Vaak gaan ze over de voorgevel, het dak, kozijnen, kleuren en uitbouwen die vanaf de straat of het water te zien zijn.

Binnen in het huis heeft u in een beschermd stadsgezicht meestal meer vrijheid, zolang het huis zelf geen monument is. Een nieuwe badkamer, vloer of keuken valt doorgaans niet onder de bescherming van het gebied. Een uitbouw aan de achterkant kan wel onder strengere regels vallen dan in een gewone wijk. Lees ook vergunningvrij aanbouwen voor de gewone regels.

Wat er in de praktijk anders is

Oude huizen zijn anders gebouwd dan nieuwe. Muren van massief metselwerk met kalkmortel, houten balklagen, steenachtige plafonds met riet of tengels, en vaak geen spouw. Die materialen moeten kunnen ademen. Wie er een dichte cementpleister of een dampdichte laag op zet, kan vochtproblemen veroorzaken. Daarom kiezen we in zulke huizen in overleg materialen die bij het oude werk passen, zoals kalkpleister.

Achter de wanden en onder de vloeren zit vaak een mengelmoes van leidingen uit verschillende tijden. In huizen van voor 1960 kunnen nog loden waterleidingen zitten, en de elektra is soms nog deels zonder aarding. Die vervangen we bij een renovatie. In een monument doen we dat zo dat de nieuwe leidingen de historische onderdelen zo min mogelijk raken, bijvoorbeeld door bestaande sleuven en kokers te gebruiken.

Ook isoleren vraagt aandacht. Een voorzetwand met isolatie aan de binnenkant van de gevel kan, maar de opbouw moet kloppen om condens achter de wand te voorkomen. Bij een monument kan isolatie bovendien een vergunning vragen als het historische binnenwerk raakt. Meer over isoleren leest u bij isolatie.

Stappenplan voor een renovatie in een beschermd huis

Begin met de status. Zoek het huis op in het Monumentenregister, kijk op de site van de gemeente of het een gemeentelijk monument is, en bekijk het omgevingsplan voor het gebied. Laat daarna een opname doen en maak een plan waarin duidelijk staat wat er verandert en wat blijft.

Veel gemeenten hebben een vooroverleg of een spreekuur voor monumenten. Gebruik dat. Een plan dat vooraf is besproken, gaat vaak soepeler door de aanvraag. Plan ook ruimte in de tijd: een vergunningprocedure duurt langer dan een bestelling bij de groothandel.

• Status van het huis en het gebied opzoeken.
• Opname en inventarisatie van waardevolle onderdelen.
• Plan maken: wat blijft, wat wordt hersteld, wat wordt nieuw.
• Vooroverleg met de gemeente.
• Vergunning aanvragen waar nodig, pas daarna bestellen en starten.

Huurders en VvE's in oude panden

Veel monumentale panden in de binnenstad zijn gesplitst in appartementen. Dan beslist de vereniging van eigenaren (VvE) mee over werk aan gevel, dak, fundering en gemeenschappelijke leidingen. In een oud pand met houten vloeren gaat geluid ook makkelijk naar de buren, en het reglement stelt soms eisen aan een nieuwe vloer.

Huurt u, dan heeft u voor de meeste verbouwingen toestemming van de verhuurder nodig. Bij een monument komt de vergunning er dan nog bij. Leg afspraken altijd schriftelijk vast.

Hoe Parus werkt in oude huizen

Parus Bouwbedrijf werkt in Amsterdam, Haarlem, Leiden, Den Haag en Utrecht, ook in oude panden in de binnenstad. Bij de opname kijken we naar de bouwwijze en wat waardevol is, en bespreken we wat de status van het huis betekent voor het plan. Waar nodig helpen we met de aanvraag. Of een vergunning nodig is, beslist de gemeente.

Wij doen stucwerk, isolatie, badkamers, vloeren, elektra en leidingwerk met één team, en Stas is uw vaste aanspreekpunt. Is de renovatie groot, lees dan totaalrenovatie in stappen. Neem contact op voor een gratis opname. U krijgt binnen 24 uur reactie.

Veelgestelde vragen